نمونه قرارداد هبه با حق رجوع

هبه با حق رجوع یا «هبه از موارد رجوع»، نوعی از هبه است که در آن واهب مال را به متهب می‌بخشد اما حق رجوع را برای خود حفظ می‌کند. این یعنی واهب در طول حیات خود می‌تواند هر زمان که خواست، با اعلام کتبی به متهب، مال را پس بگیرد.

این نوع هبه در طبقه‌بندی فقهی، هبه‌ی غیر لازم نامیده می‌شود. در حالی که هبه به اقارب درجه یک و هبه‌ی معوض، لازم و غیرقابل رجوع هستند، هبه‌ی غیر لازم تا زمانی که عین موهوبه باقی است در ید متهب، قابل بازگشت است ( ماده ۸۰۳ قانون مدنی ).

این نوع هبه در چهار سناریوی واقعی بسیار مفید است:

• والدین به فرزند بزرگ‌سال — وقتی پدر یا مادر می‌خواهد مالی به فرزند بدهد ولی نگران رفتار آینده‌ی او باشد. اگر فرزند آن‌گونه که انتظار می‌رود رفتار نکرد، می‌توان رجوع کرد.
• هبه به همسر در شرایط ناپایدار — وقتی رابطه‌ی زناشویی نیاز به تثبیت دارد. هبه با حق رجوع می‌تواند ضمانت رفتار باشد.
• کمک به یک کسب و کار جدید — وقتی به دوست یا خویشاوند کمک مالی می‌کنید، اما می‌خواهید اگر کسب و کار شکست خورد، مال را پس بگیرید.
• هبه به مؤسسه‌ی نوپا — هدیه‌ی مشروط که تا اثبات صلاحیت مؤسسه، حق رجوع محفوظ بماند.

طبق ماده ۸۰۳ قانون مدنی، حق رجوع تابع این چهار شرط است:

• عین موهوبه باید باقی باشد — مال نباید تلف شده، فروخته شده، یا چنان تغییر یافته که شکل اولیه ندارد.
• مال در ید متهب باشد — اگر متهب آن را به دیگری منتقل کرده، رجوع نسبت به آن شخص ثالث ممکن نیست مگر با رضایت او.
• هبه به ابوین یا اولاد نباشد — هبه بین والدین و فرزند، طبق ماده ۸۰۴، لازم محسوب می‌شود و قابل رجوع نیست.
• هبه معوض نباشد — اگر عوضی پرداخت شده، رجوع ممکن نیست.

درست همان لحظه که یکی از این چهار شرط نقض شود، حق رجوع از بین می‌رود.

این دو ابزار حقوقی در ظاهر شبیه‌اند اما بسیار متفاوت:

• هبه با حق رجوع — مالکیت به متهب منتقل می‌شود. متهب می‌تواند از مال استفاده و حتی منافع آن را به خود ببرد. واهب فقط حق پس‌گرفتن دارد.
• عاریه ( ماده ۶۳۵ قانون مدنی ) — مالکیت به مستعیر منتقل نمی‌شود. مال صرفاً برای استفاده‌ی موقت داده می‌شود. مستعیر نمی‌تواند آن را بفروشد یا منافع را به خود ببرد.

اگر می‌خواهید مال را موقت بدهید بدون انتقال مالکیت، عاریه گزینه‌ی شماست. اگر می‌خواهید مالکیت منتقل شود ولی حق پس‌گیری داشته باشید، هبه با حق رجوع.

این پنج اشتباه را در پرونده‌های واقعی دیده‌ایم:

• درج نکردن صریح حق رجوع — اگر در قرارداد ذکر نشود، طبق پیش‌فرض، هبه قابل رجوع تلقی می‌شود فقط در شرایط ماده ۸۰۳. درج صریح، ابهام را از بین می‌برد.
• هبه به فرزند با حفظ حق رجوع — این تناقض است. هبه به فرزند طبق ماده ۸۰۴ لازم است و حق رجوع در آن کار نمی‌کند، حتی اگر در قرارداد ذکر شود.
• اعلام شفاهی رجوع — رجوع باید کتبی و قابل اثبات باشد. اظهارنامه‌ی رسمی از طریق دادگستری بهترین روش است.
• درخواست رجوع بعد از انتقال متهب — وقتی متهب مال را به ثالث فروخته، رجوع نسبت به ثالث ممکن نیست. فقط می‌توانید از متهب مطالبه‌ی قیمت کنید.
• عدم تعیین زمان استرداد — بدون مهلت مشخص در قرارداد، استرداد می‌تواند به تأخیر بیفتد. مهلت ۳۰ روزه استاندارد است.

این سوال در عمل بسیار مهم است:

• فوت واهب قبل از اعمال رجوع — حق رجوع شخصی است و به وراث منتقل نمی‌شود. این یعنی با فوت واهب، هبه قطعی می‌شود و مال در ملکیت متهب باقی می‌ماند. مگر اینکه شرط خاصی در قرارداد آمده باشد.
• فوت متهب قبل از رجوع — مال به وراث متهب منتقل می‌شود طبق قواعد ارث. اما اگر واهب پیش از تقسیم ارث رجوع کند و عین موهوبه قابل تشخیص باشد، می‌تواند آن را پس بگیرد چون هنوز در ید متهب ( یا وراث او که جانشین او هستند ) است.

برای جلوگیری از ابهام، درج صریح شرط «سقوط حق رجوع با فوت» یا «انتقال حق رجوع به وراث» در قرارداد توصیه می‌شود.